Συνολικές προβολές σελίδας

Τρίτη, 24 Μαΐου 2011

Αγροτική κατικοία στον Πόντο

                               
Στις ατελείωτες οροσειρές του Πόντου και στη στενή παράκτια ζώνη του η παρουσία και η δράση του εργατικού αγρότη ή του ριψοκίνδυνου ναυτικού επισημαίνονται εκτός άλλων και από την αρχιτεκτονική και την οργάνωση της κατοικίας του.

Εκτός από τα σπίτια παραθερισμού των μεγαλοαστών, τα κτισμένα μέσα στους ίδιους τους αγροτικούς οικισμούς κυρίως μετά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και τα οποία μπορεί να παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες σε σχέση με τις τυπικές κατοικίες των άλλων αγροτών, οι τελευταίες, οργανωμένες σε συνεκτικούς οικισμούς, ανταποκρίνονταν πρώτιστα στη λειτουργία και την εξυπηρέτηση των βασικών αναγκών του αγρότη. Μία σειρά τοπικών παραμέτρων φαίνεται να επηρεάζουν τη μορφή και τη λειτουργία των αγροτικών αυτών κατοικιών. Ως τους πλέον βασικούς θα αναφέρουμε: τη γεωμορφολογία και το κλίμα της περιοχής, τη μορφή της οικονομίας και το είδος της τοπικής παραγωγής, τις κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες. Η διαφοροποίηση των παραπάνω παραγόντων στο χώρο και το χρόνο και οι ποικίλοι συνδυασμοί τους στις πολυάριθμες ελληνικές κοινότητες, τις διάσπαρτες σε όλη την έκταση του Πόντου, διαμόρφωσαν μεγάλη ποικιλία τύπων και παραλλαγών της αγροτικής κατοικίας.

Η διερεύνηση των διαφόρων τύπων των αγροτικών κατοικιών του Πόντου, αποκαλύπτει τον τρόπο ζωής του αγροτικού αυτού πληθυσμού, την ποικιλία και τις δυσκολίες των ασχολιών του είτε μέσα στα γυμνά, άνυδρα και λαμπερά τοπία της ορεινής ενδοχώρας, είτε πάνω στα ομιχλώδη και χιονοσκεπή οροπέδια που μεσολαβούν πριν από την υγρή και δασωμένη στενή παραλιακή ζώνη.

Στις απότομες ανηφοριές και στα ψυχρά κλίματα των δασών της ενδοχώρας ή στις περιορισμένες πεδινές εκτάσεις των παραλίων του Πόντου, παρά την κατά τόπους διαφοροποιημένη τυπολογία της αγροτικής κατοικίας, η νοικοκυροσύνη, το εργατικό και φιλάνθρωπο πνεύμα των Ελλήνων του Πόντου, αποτυπωμένα και στη λιτή αρχιτεκτονική σύνθεση των σπιτιών τους, εκφράζουν το πνεύμα της ομαδικής τους συνείδησης και το κουράγιο για τη ζωή.

Μία πρώτη γενική διάκριση των διαφόρων τύπων αγροτικών κατοικιών του Πόντου, επιτρέπει μία βασική κατηγοριοποίηση στις:

α.  αγροτικές κατοικίες της παραλιακής ζώνης
β.  αγροτικές κατοικίες της ορεινής ενδοχώρας
   
Στην κατηγορία α. (αγροτικές κατοικίες της παραλιακής ζώνης), η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από σχετική ευρυχωρία και εξωστρέφεια χαρακτηριστικά που εκφράζονται με την κατά το δυνατόν οριζόντια διάταξη των βασικών λειτουργιών της κατοικίας και των βοηθητικών της προσκτισμάτων, τα πολλά και ευμεγέθη ανοίγματα στις όψεις, την ύπαρξη ημιυπαίθριων χώρων.
Οι κατοικίες στους παράλιους αγροτικούς οικισμούς συνήθως καλύπτονταν με επικλινείς στέγες και κατασκευάζονταν είτε ως απλές πλινθόκτιστες (π.χ. περιοχή Αμάσειας) είτε με μικτό σύστημα (πέτρα στο ισόγειο / σύστημα τσατμά στον όροφο π.χ. περιοχή Σαμψούντας). Η πλήρωση των διακένων της ελαφράς κατασκευής του ορόφου, του τσατμά δηλαδή, γινόταν με πλίνθους ή με λίθους, ανάλογα με τα δομικά υλικά της κάθε περιοχής.
Στην κατηγορία β. (αγροτικές κατοικίες της ορεινής ενδοχώρας), η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από εσωστρέφεια και συγκέντρωση των απαραιτήτων για την αγροτική ζωή λειτουργιών σε ένα ενιαίο και συνεκτικό κτιριακό περίβλημα. Στις πετρόκτιστες κατοικίες της ορεινής ενδοχώρας, τις καλυμμένες ως επί το πλείστον με οριζόντιο δώμα χωμάτινης επικάλυψης (Σταυρίν, Κρώμνη, Τσίτε, Ίμερα, Αργυρούπολη) σπανιότερα δε με επικλινή στέγη (Σάντα, Λαραχανή), τα φωτιστικά ανοίγματα στις όψεις είναι ελάχιστα. Χαρακτηριστικό - ιδιαίτερα για την περιοχή της Χαλδίας - είναι το φωτιστικό άνοιγμα της οροφής, το δρανίν.

(Ελένης  Γ. Γαβρά, «Αγροτικός χώρος και κατοικία στον Πόντο, από το 19. αι. έως τις αρχές του 20., ορεινοί οικισμοί στις περιοχές Αργυρούπολης και Τραπεζούντας», εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη, 1998.)



Κατοικία με μικτό σύστημα κατασκευής.

(φωτ. Ελένης Γ. Γαβρά)




Κύρια κατοικία και αποθηκευτικός χώρος (αρχικά νεώριο).

(φωτ. Ελένης Γ. Γαβρά)




1. υπνοδωμάτιο
2. χώρος συγκέντρωσης της οικογένειας
    (πολλαπλών δραστηριοτήτων)
3. προθάλαμος (αγιάτ)
4. υπνοδωμάτιο
5. κεντρικός χώρος (σάλα)
6. υπνοδωμάτιο οικογένειας
7. υπνοδωμάτιο οικογένειας
8. υπνοδωμάτιο φιλοξενίας
9. εξώστης

(σχέδιο Ελένης Γ. Γαβρά)




1. προθάλαμος
2. χώρος συγκέντρωσης της οικογένειας – μαγειρείο
3. υπνοδωμάτιο γερόντων
4. σάλα ή χώρος υποδοχής των ξένων
5. υπνοδωμάτιο οικογένειας
6. υπνοδωμάτιο ή και ξενώνας

(σχέδιο Ελένης Γ. Γαβρά)



ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΧΑΛΔΙΑΣ

Πετρόχτιστη ισόγεια δίχωρη κατοικία με επίπεδη στέγη (δώμα). Αντιπροσωπευτικό δείγμα του λιτού, εσωστρεφούς τύπου κατοικίας της κοιτίδας του Ελληνισμού του Πόντου, της Χαλδίας.

Στο κύριο δωμάτιο, που έχει αναπαρασταθεί, οσπίτ’ ή μεσοχάμ’, αναπτύσσεται όλη η δραστηριότητα των ενοίκων. Εκεί ολόγυρα στην εστία, τον χωνόν, "επαρακάθευαν, έκαμναν την καρμενέτσαν (αδράχτι) ...... έπλεκαν ορτάρα ή έλεγαν μεσέλα". Το εσωτερικό δωμάτιο, το σεκίν, με υπερυψωμένο ξύλινο δάπεδο, χρησιμοποιείται μόνο ως κοιτώνας. Το χειμώνα τοποθετείται σ’αυτό ιδιόμορφη θερμάστρα, το κλιβάν. Χωρίζεται από το κύριο δωμάτιο με ξύλινη κατασκευή ανοιχτή στο επάνω μέρος.

Εντυπωσιακά χαρακτηριστικά στοιχεία της κατοικίας είναι το οριζόντιο δώμαν και ο φεγγίτης της οροφής,  το δρανίν. Το δώμαν κατασκευαζόταν με ξύλινο σκελετό μεγάλων και μικρότερων δοκών. Πάνω σ’ αυτές στρώνονταν πλάκες και απλωνόταν παχύ στρώμα ειδικού χώματος, κατακάρ’, το οποίο συμπιεζόταν πολύ καλά με πέτρινο κύλινδρο. Στην περίμετρο του δώματος οι λίθινες πλάκες προεξείχαν και σχημάτιζαν γείσο. Για να φεύγουν τα νερά της βροχής και τα χιόνια που έπεφταν άφθονα το χειμώνα, το γείσο αυτό κατά διαστήματα απέληγε σε ξύλινη υδρορρόη, το κρενίν.

Στη στερεότητα και την καλή κατασκευή του δώματος έδιναν μεγάλη σημασία οι κάτοικοι του μεσόγειου ορεινού Πόντου. Το κατωφερικό έδαφος αυτών των οικισμών και η μεγάλη πυκνότητα του κτισμένου χώρου δεν επέτρεπαν τη διαμόρφωση ελεύθερων ανοικτών χώρων. Τα σπίτια χτίζονταν αμφιθεατρικά κι έτσι το δώμα του ενός σπιτιού χρησίμευε για αυλή του άλλου. Οι μόνοι μεγάλοι επίπεδοι χώροι λοιπόν ήταν τα δώματα και είχαν πολλαπλή χρήση. Πάνω σε αυτά έπαιζαν τα παιδιά, στήνονταν οι χοροί σε ώρα διασκέδασης, γίνονταν συγκεντρώσεις των κατοίκων, απλώνονταν καρποί για να στεγνώσουν κι αυτό ακόμη το αλώνισμα μπορούσε να γίνει πάνω στα δώματα.

Το δρανίν κατασκευαζόταν με εκφορική τοποθέτηση των ξύλινων δοκών της οροφής και συνήθως έκλεινε εσωτερικά με ξύλινο κάλυμμα, το κουκούλ’. Χρησίμευε για να διαφεύγει ο καπνός της εστίας αλλά και για να μπαίνει φως στο μεσοχάμ’  που φωτιζόταν συνήθως από ελάχιστα παράθυρα.

Σε πολλούς από τους οικισμούς της Χαλδίας (Κρώμνη, Σταυρίν κ.ά.), όπου υπήρχαν Κρυφοί (Κρυπτοχριστιανοί) μαρτυρείται και η ύπαρξη μυστικών, συνήθως υπόγειων δωματίων, στα οποία εκτελούσαν τα χριστιανικά θρησκευτικά καθήκοντά τους αυτοί που επίσημα δήλωναν μουσουλμάνοι.



(Ελένης  Γ. Γαβρά, «Αγροτικός χώρος και κατοικία στον Πόντο, από το 19. αι. έως τις αρχές του 20., ορεινοί οικισμοί στις περιοχές Αργυρούπολης και Τραπεζούντας», εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη, 1998.)




Ισόγεια μονόχωρη κατοικία.

(φωτ. Ελένης Γ. Γαβρά)




1. οσπίτ : χώρος συγκέντρωσης και καθημερινής διαβίωσης
2. οντά : υπνοδωμάτιο

(σχέδιο Ελένης Γ. Γαβρά)





Ενορία Σαράντων Κρώμνης, Αύγουστος 1911. [2.163]




Αε-Ζαχαρέας Κρώμνης, Σεπτέμβριος 1911. [2.164]




Στο παρχάρι Χότζα Μετζαρί, 1904. [2.180]


Μαγειρικά σκεύη.

(Από την αναπαράσταση του αγροτικού σπιτιού)




Σκεύος νερού χάλκινο, γανωμένο, με στρεπτό καπάκι, που λείπει.
Ανήκε σε Ποντίους από τη Μούζαινα Τραπεζούντας. [1991.7.21]




Σκεύος μεταφοράς αγιασμού.
Χάλκινο με εσωτερική γάνωση και εμπίεστη γραμμική διακόσμηση στη λαβή.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια του Καρς.
[1992.7.6]




Μαγειρικό σκεύος για ψήσιμο στο φούρνο, ταψί. Χάλκινο γανωμένο εσωτερικά.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Χόψα Χαλδίας.
[1991.7.16]




Μαγειρικό σκεύος, τρυπητό. Χάλκινο, γανωμένο.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Χόψα Χαλδίας.
[1991.7.14]




Δοχείο με καπάκι για μεταφορά και διατήρηση υγρών (νερό, γάλα κ.ά.)
Χάλκινα, γανωμένα. Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από την Ορντού.
[1991.7.27 α-β]




Μαγειρικά σκεύη.

(Από την αναπαράσταση  του αγροτικού σπιτιού)




Μεγάλη χύτρα γανωμένη μόνο εσωτερικά και καπάκι γανωμένο εσωτερικά και εξωτερικά.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από το Παρτούσ’ του Καρς.
[1991.7.26 α-β]




Κουτάλα χάλκινη, γανωμένη. Φέρει εγχάρακτα : «Η. Κ. 1952»
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Σάντα. [1994.7.3]




Μαγειρικά σκεύη.

(Από την αναπαράσταση του αγροτικού σπιτιού)



Μαγειρικό σκεύος με δύο λαβές. Χάλκινο, γανωμένο, με λαβές ορειχάλκινες.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από την Κερασούντα. [1991.7.30]




Σκεύος μεταφοράς αγιασμού. Χάλκινο, γανωμένο, με σφυρήλατη διακόσμηση στη λαβή.
Στο στόμιο εξωτερικά χαραγμένα : «Α. Β.». Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από την Αμάσεια. [1994.7.2]




Σκεύος για αφεψήματα με καπάκι και διάτρητο διάφραγμα στο στόμιο, τσαγιερό.
Χάλκινο, γανωμένο εσωτερικά. Λείπει το ξύλινο τμήμα της λαβής.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τα Λωρία Κρώμνης.
[1993.7.66 α-β]




Μικρή χύτρα με καπάκι. Χάλκινη, γανωμένη μόνο εσωτερικά, με καπάκι χάλκινο, γανωμένο εσωτερικά και εξωτερικά. Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Χόψα Χαλδίας.[1991.7.10 α-β]




Χύτρα ρηχή με καπάκι. Χάλκινη, γανωμένη μόνο εσωτερικά, με καπάκι χάλκινο, γανωμένο εσωτερικά και εξωτερικά. Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Χόψα Χαλδίας. [1991.7.12 α-β]


Χάλκινο, γανωμένο, με εγχάρακτη γραμμική διακόσμηση στον πυθμένα και το χείλος.
Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από τη Χόψα Χαλδίας. [1991.7.9]




(Από την αναπαράσταση του αγροτικού σπιτιού)

- Τραπέζ (ιν) (το). Χαμηλό ξύλινο τραπέζι.
Σύγχρονο αντίγραφο.

- Σκαμνία ή σκαμνόπα ή κωλοκάθα (τα). Μικρά χαμηλά σκαμνιά.
Σύγχρονα αντίγραφα.




Σκεύος νερού με στρεπτό καπάκι, που λείπει. Χάλκινο, γανωμένο εσωτερικά, με σφυρήλατη
και εγχάρακτη διακόσμηση στη λαβή. Φέρει μπάλωμα με κασσίτερο. [1991.7.29]




Δοχείο με καπάκι για μεταφορά και διατήρηση υγρών (νερό, γάλα κ.ά.)
Χάλκινα, γανωμένα.  [1991.7.28]




Πιάτο βαθύ, χάλκινο, γανωμένο. Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από το Αρταχάν του Καρς. [1991.7.23]


Πιάτο αβαθές, χάλκινο, γανωμένο, με φουσκωτή διακόσμηση στο χείλος και εγχάρακτο μονόγραμμα «Γ. Α.» εξωτερικά στον πυθμένα. Ανήκε σε ποντιακή οικογένεια από το Αρταχάν του Καρς. [1991.7.22]




Μάλλινο υφαντό, μικρό χαλί Ποντίων από τα Λωρία Κρώμνης. [1993.6.73]


πηγή  απο την ιστοσελίδα --> http://www.epm.gr/


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More